Thứ tư, 15/7/2020 | 16:18 GMT+7

Contact

Điện thoại:
(+84) 243 9412852

Email:
info@ndh.vn

Người Đồng Hành là Chuyên trang Thông tin Tài chính của Tạp chí điện tử Nhịp Sống Số theo Giấy phép số 197/GP-BTTTT do Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 19/04/2016. Ghi rõ nguồn “Người Đồng Hành” khi phát hành lại thông tin từ cổng thông tin này.

EVFTA có hiệu lực Thành phố phía Đông Dịch viêm phổi cấp do virus nCoV Kết quả kinh doanh quý I/2020 Họp ĐHĐCĐ thường niên 2020
Thứ năm, 22/11/2018, 15:31 (GMT+7)

Trung Quốc và cú chuyển mình trở thành nền kinh tế số 2 thế giới

Nguyễn Như Tâm Thứ năm, 22/11/2018, 15:31 (GMT+7)

Mùa thu năm 1984, ở bên kia bán cầu, tổng thống Mỹ Ronald Reagan hứa hẹn “bình minh trở lại Mỹ”. Trung Quốc trong khi đó đang phục hồi sau nhiều thập kỷ hỗn loạn về chính trị và kinh tế. Họ đã có nhiều tiến triển ở khu vực ngoại ô nhưng hơn 3/4 dân số vẫn trong tình trạng rất đói nghèo. Chính phủ Trung Quốc quyết định nơi mọi người làm việc, sản phẩm được sản xuất và chi phí của mọi thứ.

Các sinh viên và nhà nghiên cứu dự Hội nghị chuyên đề các nhà kinh tế trẻ và trung tuổi muốn tạo ra một thế lực thị trường nhưng lo ngại làm đổ vỡ nền kinh tế, tác động đến cơ quan quản lý.

Một đêm muộn, họ đạt được sự đồng thuận. Các nhà máy cần đạt sản lượng theo yêu cầu từ chính phủ nhưng được phép bán những sản phẩm thừa với mức giá tự quyết định. Đây là đề xuất khôn khéo để giảm bớt nền kinh tế kế hoạch và nó đã tác động đến một đảng viên trẻ tuổi trong phòng, người không có kiến thức về kinh tế.

“Tôi không nói gì khi họ thảo luận”, Xu Jing’an, 76 tuổi và đã về hưu, nhớ lại. “Tôi nghĩ làm thế nào chúng tôi có thể triển khai?”.

Kinh tế Trung Quốc không còn trong giai đoạn nhà nước quyết định các nhà máy phải sản xuất thứ gì. Ảnh: New York Times.

Kinh tế Trung Quốc tăng trưởng nhanh đến mức giờ đây khó có thể xác định họ đã chuyển mình thành một cường quốc thế giới như thế nào. Đề xuất mà ông Xu đón nhận tại Mạc Can Sơn (Moganshan), ngọn núi ngoại ô Thượng Hải, sớm được đưa vào chính sách của chính phủ, là bước đi quan trọng đầu tiên cho sự biến đổi đáng kinh ngạc này.

Trung Quốc hiện dẫn đầu thế giới về dân số, người dùng internet, người tốt nghiệp cao đẳng và, đôi lúc, cả số lượng tỷ phú. Tỷ lệ đói nghèo giảm xuống dưới 1%. Từ một quốc gia bị cô lập, đói nghèo, Trung Quốc đã trở thành đối thủ đáng kể nhất với Mỹ sau khi Liên Xô tan rã.

Một cuộc cạnh tranh mang tính lịch sử đang diễn ra. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đang thực hiện chính sách mở rộng ảnh hưởng ra nước ngoài và tăng cường kiểm soát trong nước. Tổng thống Mỹ Donald Trump triển khai một cuộc chiến tranh thương mại và sẵn sàng cho một cuộc chiến tranh lạnh mới.

Tại Bắc Kinh, câu hỏi được đặt ra ngày nay không còn “làm thế nào để bắt kịp phương Tây” nữa mà là “làm thế nào để vượt phương Tây trong kỷ nguyên thù địch từ Mỹ”.

Mô hình này không xa lạ với các sử gia. Một cường quốc trỗi dậy thách thức một cường quốc sẵn có. Suốt nhiều thập kỷ, Mỹ đã khuyến khích và hỗ trợ cho sự trỗi dậy của Trung Quốc, phối hợp với các lãnh đạo và người dân Trung Quốc để tạo ra mối quan hệ đối tác kinh tế quan trọng nhất thế giới, giúp hai bên cùng đi lên.

Trong thời gian này, 8 đời tổng thống Mỹ giả định hoặc hy vọng rằng Trung Quốc cuối cùng sẽ khuất phục với những quy tắc sẵn có của hiện đại hóa. Đó là thịnh vượng sẽ thúc đẩy nhu cầu tự do chính trị và đưa Trung Quốc thành một quốc gia dân chủ hoặc kinh tế Trung Quốc sẽ chững lại bởi cách điều hành và sự quan liêu từ chính phủ.

Tuy nhiên, cả hai kịch bản trên đều không xảy ra. Đội ngũ lãnh đạo đảng Cộng sản Trung Quốc (CPC) đã đón nhận chủ nghĩa tư bản nhưng vẫn duy trì chủ nghĩa Marc, không cản trở tinh thần kinh doanh hay đổi mới, tránh các cuộc chiến và đã có hơn 40 năm tăng trưởng không gián đoạn nhờ những chính sách phi chính thống mà theo sách vở thì sẽ thất bại.

Trung Quốc sẽ sớm trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới. Khó có thể đưa ra cách lý giải đơn giản cho sự thành công của Trung Quốc. Đó có thể là có tầm nhìn, may mắn, kỹ năng hoặc một cách giải quyết riêng. Trung Quốc cũng rút ra bài học cho riêng họ từ sự tan rã của Liên Xô như CPC cần phải “cải tổ” mới có thể tồn tại.

Từ một quốc gia nghèo, Trung Quốc đã vươn lên thành đối thủ lớn nhất của Mỹ. Ảnh: New York Times.

Thay đổi xuất hiện

Không ai tham gia hội nghị ở Mạc Can Sơn có thể dự đoán được cách thức Trung Quốc “cất cánh” hay vai trò của họ trong đợt bùng nổ sau đó. Họ đến từ thời kỳ còn nhiều hỗn loạn, Trung Quốc gần như bị cô lập và có ít sự chuẩn bị cho những thách thức phía trước.

Để thành công, CPC đã đổi mới ý thức hệ và tái thiết lập cách thức triển khai.

Ông Xu là một ví dụ. Ông tốt nghiệp ngành báo chí, làm việc tại một trường đảng, sau đó tham gia một viện nghiên cứu quốc gia với nhiệm vụ tìm cách để các nhà máy có thêm quyền ra quyết định – công việc Xu hoàn toàn không có kiến thức. Xu dần trở thành một nhà lập chính sách kinh tế, giúp Trung Quốc mở sàn chứng khoán đầu tiên ở Thâm Quyến.

Trong số những người trẻ tuổi ở Mạc Can Sơn còn có Zhou Xiaochuan, sau này là thống đốc ngân hàng trung ương Trung Quốc suốt 15 năm, Lou Jiwei, lãnh đạo quỹ đầu tư quốc gia Trung Quốc, bộ trưởng tài chính giai đoạn 2013 – 2016, và chuyên gia chính sách nông nghiệp Wang Qishan.

Ông Wang lãnh đạo ngân hàng đầu tư đầu tiên của Trung Quốc và giúp lèo lái nước này vượt qua cuộc khủng hoảng tài chính châu Á. Năm 2008, khi là thị trưởng Bắc Kinh, ông tổ chức Olympic 2008, tiếp đó phụ trách giám sát các đợt trấn áp tham nhũng của CPC. Ông hiện là Phó chủ tịch Trung Quốc, người quyền lực số 2 Trung Quốc, sau Chủ tịch Tập Cận Bình.

Sự nghiệp của những con người trên phản ánh một khía cạnh quan trọng trong thành công của Trung Quốc. Đó là thay đổi cách tiếp cận. Giới lãnh đạo từng là trở ngại nay trở thành động lực tăng trưởng. Họ dần theo đuổi đầu tư và thúc đẩy doanh nghiệp tư nhân.

Giờ đây, lãnh đạo của mỗi quận, thành phố hay tỉnh tại Trung Quốc đều có những bình luận như những gì ông Yan Chaojun đưa ra tại một diễn đàn kinh doanh hồi tháng 9.

“Tam Á”, Yan nói, nhắc đến thành phố miền nam Trung Quốc mà ông lãnh đạo, “phải là nơi thuận lợi cho các doanh nghiệp và hoan nghênh đầu tư từ các công ty nước ngoài”.

Mikhail Gorbachev, lãnh đạo Liên Xô cuối cùng, tìm cách phá sự kiểm soát từ giới lãnh đạo đến kinh tế bằng cách mở cửa hệ thống chính trị. Hàng chục năm sau, giới chức Trung Quốc vẫn nghiên cứu tại sao đó lại là một sai lầm. CPC còn làm loạt phim tài liệu về đề tài này trong năm 2006 và cung cấp cho quan chức mọi cấp khác nhau.

Thu nhập tăng biến Trung Quốc thành một thị trường tiêu dùng lớn. Ảnh: New York Times.

Không mở cửa hệ thống chính trị nhưng cũng không muốn giậm chân tại chỗ, CPC đã tìm ra hướng đi khác. Họ triển khai dần dần mô hình có được từ Mạc Can Sơn, đảm bảo nền kinh tế kế hoạch không bị ảnh hưởng trong khi cho phép kinh tế thị trường phát triển.

Giới lãnh đạo CPC gọi đây là cách tiếp cận chậm rãi, thử nghiệm, “vượt qua sông bằng cách cảm nhận các hòn đá”. Họ cho phép nông dân trồng và bán ngũ cốc của họ nhưng vẫn giữ sở hữu nhà nước với đất đai, dỡ bỏ hạn chế đầu tư tại “các đặc khu kinh tế” nhưng vẫn duy trì tại những nơi khác hoặc đưa ra hình thức tư nhân hóa bằng cách trước tiên, bán một phần nhỏ cổ phần trong doanh nghiệp nhà nước.

“Có sự phản đối”, ông Xu nói. “Làm hài lòng phe cải cách và phe đối lập là một nghệ thuật”.

Giới chuyên gia kinh tế Mỹ tỏ ý hoài nghi, cho rằng các nguồn lực thị trường phải được triển khai nhanh chóng. Sau chuyến thăm Trung Quốc năm 1988, Milton Friedman, người đoạt Nobel Khoa học Kinh tế, mô tả chiến lược của Trung Quốc là “lời mời gọi tham nhũng và không hiệu quả”.

Tuy nhiên, Trung Quốc lại ứng phó thành công với sự phản đối. Đặng Tiểu Bình, người kế nhiệm ông Mao, đã lãnh đạo CPC theo hướng cởi mở hơn. Trong số các biện pháp được triển khai có cử thế hệ đảng viên trẻ tuổi tới Mỹ và những nước khác để nghiên cứu cách thức kinh tế hiện đại vận hành rồi trở về áp dụng cho quê nhà.

Cùng lúc, Trung Quốc đầu tư vào giáo dục, tăng tỷ lệ đến trường. Nhiều người chỉ trích hệ thống giáo dục của Trung Quốc quá tập trung vào học thuộc lòng và kiểm tra nhưng nước này đang có nhiều người tốt nghiệp ngành khoa học và kỹ thuật mỗi năm nhiều hơn Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan cộng lại.

Tại những thành phố như Thượng Hải, trẻ em Trung Quốc vượt trội hơn so với đồng trang lứa trên thế giới. Với nhiều bậc phụ huynh, như vậy vẫn là chưa đủ. Do tài sản tăng thêm và sự cạnh tranh gay gắt ở đầu vào bậc cao đẳng, đại học, hầu hết sinh viên đều tham gia các chương trình học thêm – thị trường trị giá tới 125 tỷ USD theo một nghiên cứu, tương đương gần nửa ngân sách dành cho quốc phòng.

Chính quyền Trung Quốc cũng đã có những thay đổi như thiết lập độ tuổi về hưu, giúp dễ dàng đào thải những quan chức không còn đủ sức để cống hiến, điều chỉnh cách đánh giá quan chức địa phương để thưởng và thăng chức, tập trung chủ yếu vào các mục tiêu kinh tế bền vững.

Những thay đổi nhỏ này lại có tác động mạnh mẽ, như tiêm một liều trách nhiệm và cạnh tranh vào hệ thống chính trị, theo Yuen Yuen Ang, nhà khoa học chính trị tại Đại học Michigan, Mỹ.

Tuy nhiên, do quá chú tâm vào tăng trưởng, giới chức Trung Quốc đã không chú ý đến tình trạng ô nhiễm, vi phạm tiêu chuẩn lao động. Họ còn mang lại cơ hội làm giàu cho bạn bè, người thân và chính họ. Một làn sóng quan chức đã rời chính quyền và làm kinh doanh.

Lĩnh vực tư nhân Trung Quốc hiện tạo ra hơn 60% GDP Trung Quốc, sử dụng 80% lao động trong các thành phố, thị xã, tạo ra 90% tổng số việc làm mới, một quan chức Trung Quốc cấp cao nói hồi năm ngoái. Chính quyền Trung Quốc cũng không can thiệp quá trình này.

Những năm gần đây, Chủ tịch Tập tìm cách tăng kiểm soát với các doanh nghiệp tư nhân. Ông được cho là củng cố doanh nghiệp nhà nước bằng cách trợ giá và duy trì rào cản với cạnh tranh nước ngoài. Ông ủng hộ việc công ty Mỹ cần đổi công nghệ để tiếp cận thị trường Trung Quốc. Những chính sách này vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ Mỹ.

‘Mở cửa’

Tháng 12, CPC sẽ kỷ niệm 40 năm triển khai chính sách “cải cách và mở cửa” giúp thay đổi Trung Quốc. Ông Tập đang là lãnh đạo quyền lực nhất kể từ thời Đặng Tiểu Bình nhưng ông chọn hướng đi khác với người tiền nhiệm. Ông Đặng khuyến khích CPC tìm kiếm sự hỗ trợ và chuyên gia từ nước ngoài trong khi Chủ tịch Tập nghiêng về tự lực và cảnh báo về những mối đe dọa do “các thế lực nước ngoài thù địch” tạo ra.

Trong số nhiều rủi ro CPC đối mặt để theo đuổi tăng trưởng, đáng kể nhất là đón nhận đầu tư nước ngoài, thương mại và các ý tưởng. Canh bạc này mang lại lợi ích lớn cho Trung Quốc.

Trung Quốc tham gia quá trình toàn cầu hóa và nổi lên là công xưởng của thế giới, đón nhận internet và trở thành nước đi đầu trong công nghệ. Lời khuyên từ nước ngoài giúp Trung Quốc tái định hình ngân hàng, thiết lập hệ thống pháp lý cùng các doanh nghiệp hiện đại.

Hành khách ngồi đợi bên ngoài một nhà ga ở Hàng Châu. Ảnh: New York Times.

Một ‘kỷ nguyên mới’

Trung Quốc không phải quốc gia duy nhất điều chỉnh nhu cầu quản lý của nhà chức trách với thị trường tự do. Tuy nhiên, họ làm điều này trong thời gian dài hơn, quy mô lớn hơn và đạt nhiều kết quả thuyết phục hơn những nước khác.

Câu hỏi đặt ra lúc này là liệu Trung Quốc có thể duy trì mô hình này với Mỹ trên tư cách đối thủ hơn là đối tác hay không.

Cuộc chiến thương mại mới chỉ vừa bắt đầu. Nó cũng không đơn thuần là cuộc chiến thương mại. Các tàu chiến và phi cơ Mỹ đang thách thức các tuyên bố chủ quyền phi lý của Trung Quốc, tần suất ngày càng tăng trong bối cảnh Bắc Kinh tăng chi tiêu quân sự. Washington còn tìm cách đối phó sự ảnh hưởng ngày càng tăng của Bắc Kinh trên thế giới, cảnh báo việc Trung Quốc chi mạnh cho hạ tầng trên khắp thế giới sẽ kéo theo các ràng buộc.

Mỹ và Trung Quốc chưa đạt được sự hòa giải. Cả cánh tả và cánh hữu ở Mỹ đều coi Trung Quốc là bên dẫn đầu một trật tự toàn cầu thay thế, gồm sự chuyên quyền và làm xói mòn sự cạnh tranh bình đẳng. Đây là sự đồng thuận hiếm hoi ở Mỹ, vốn đang bị chia rẽ sâu sắc về nhiều vấn đề.

Về phía Tập, ông chưa có dấu hiệu từ bỏ lời kêu gọi “đại hồi xuân Trung Quốc”. Bắc Kinh phần nào đã muốn đối phó với Washington kể từ cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 và coi chính sách của ông Trump là bằng chứng cho điều họ nghi ngờ lâu nay là Mỹ quyết tâm kìm chế Trung Quốc.

Sự thịnh vượng đang làm gia tăng các kỳ vọng ở Trung Quốc. Người dân muốn nhiều hơn chỉ là tăng trưởng kinh tế. Họ muốn không khí trong lành hơn, thực phẩm và dược phẩm an toàn, y tế, giáo dục tốt hơn, giảm tham nhũng và tăng bình đẳng giới. Tăng trưởng Trung Quốc đã bắt đầu chững lại, có thể tốt cho nền kinh tế trong dài hạn nhưng khiến niềm tin công chúng lung lay.

Tuy nhiên, đà phát triển vẫn đang ở bên CPC. Trong 4 thập kỷ vừa qua, tăng trưởng kinh tế Trung Quốc nhanh gấp 10 lần Mỹ và vẫn đang gấp hơn 2 lần. CPC được người dân ủng hộ, giới quan sát cho rằng Mỹ đang dần thoái lui còn thời khắc của Trung Quốc mới chỉ bắt đầu.

Như Tâm (lược dịch)/Theo New York Times

 

Đăng nhập bằng

Hoặc nhập

Thông báo

Thông báo

Hãy chọn 1 mục trước khi biểu quyết

Thông báo