Thứ tư, 23/10/2019, 11:01 (GMT+7)

KTS Ngô Viết Nam Sơn: 'Đô thị hiện đại cần nhà cao tầng nhưng không phải bạ đâu xen cấy đó'

Nhà cao tầng cần được hiểu đúng là con dao hai lưỡi, chỉ có thể giúp tăng giá trị của đô thị nếu được đặt đúng chỗ, được quy hoạch và xây dựng đúng cách. Nếu không, chúng lại trở thành nguyên nhân hàng đầu cho việc phá hỏng chất lượng sống đô thị và tạo gánh nặng mới cho ngân sách thành phố để xử lý các bất cập.

Cuộc trò chuyện của Người Đồng Hành với Tiến sĩ khoa học, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, người có trên 30 năm kinh nghiệm quốc tế về tư vấn thiết kế, quy hoạch kiến trúc tại châu Á và Bắc Mỹ, Chủ tịch NgoViet Architects & Planners, diễn ra trong bối cảnh vấn đề về quy hoạch đô thị gây nhiều tranh cãi. 

- Việc phát triển nhà cao tầng trong trung tâm Hà Nội từ nhiều năm gần đây tạo ra rất nhiều quan điểm trái chiều. Người thì nói cao ốc là “tội đồ” bức tử đô thị, tạo áp lực. Người lại bảo lỗi không phải ở cao ốc. Góc nhìn của ông về vấn đề này ra sao?

- Về mặt phát triển thì nhà cao tầng là một thành phần quan trọng và cần thiết của đô thị hiện đại vì các lý do sau: Đầu tiên là đất đai có hạn, mật độ dân số lại cao do đó cần phân phối sử dụng đất hợp lý, có xây cao tầng thì mới còn đất để làm công viên. Thứ hai là muốn giảm giao thông cá nhân thì phải phát triển giao thông công cộng. Nhưng nếu giao thông cộng cộng lại không phát triển gắn kết với nhà cao tầng thì không bao giờ thành công được. Điều này thể hiện rõ khi quan sát từ trên cao các đô thị tiên tiến trên thế giới như New York (Mỹ) hay Tokyo (Nhật Bản), người ta sẽ thấy khu vực và tuyến có nhiều nhà cao tầng thường luôn đi đôi với các khu vực có giao thông công cộng metro ngầm dưới đất và mạng lưới xe bus. 

Nhưng ở Việt Nam thì hiện nay, nhà cao tầng thường phát triển theo hướng tự phát, thiếu quy hoạch, chưa tạo thành các cụm và tuyến gắn kết được tốt với giao thông công cộng. Chúng ta gần như cứ thấy đất trống là "cắm" nhà cao tầng vào, bất kể nguy cơ gây tác động xấu đến tắc nghẽn giao thông và quá tải hạ tầng kỹ thuật của khu vực. Có nhiều khu đô thị đang sống tốt, như Khu Đô thị Linh Đàm, chỉ vì cắm nhà cao tầng lên một cách thiếu suy nghĩ, mà chất lượng toàn khu bị giảm hẳn. 

Như vậy, nếu chỉ kết tội chung chung nhà cao tầng là “tội đồ” mà không nói đến bối cảnh khu vực xây dựng thì đó là cách nhìn sai lệch, chưa khoa học và hơi phiến diện. Thay vào đó, cần phải nói chính xác hơn là nếu phát triển nhà cao tầng đúng cách, phù hợp với nguyên tắc quy hoạch bền vững thì tốt cho đô thị, mà nếu sai cách thì lại gây hại rất lớn cho đô thị.

- Vậy như thế nào là phát triển nhà cao tầng đúng cách? 

- Phát triển đúng cách nhà cao tầng có một số nguyên tắc cơ bản. Đầu tiên, những dự án nhà cao tầng mới nên phát triển đi đôi với giao thông công cộng, không gian xanh mặt nước, thân thiện cho người đi bộ. 

Thứ hai, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội khu vực cần được xây dựng sớm một bước trước khi cấp phép xây nhà cao tầng. Ví dụ như hạ tầng khu vực đã quá tải rồi, kẹt xe, cấp thoát nước không ổn nhưng thấy có đất trống lại cho xây nhà cao tầng thì chỉ làm tăng nhanh tác động xấu đến môi trường đô thị. 

Thứ ba, cần chú ý bảo vệ những khu vực có công trình có giá trị lịch sử, di sản, trước áp lực phá bỏ di sản để cao tầng hóa. Điển hình là ở Hà Nội có khu trung tâm lịch sử, khu 36 phố phường, nếu cho xây nhà cao tầng chen vào sẽ có thể khuyến khích việc phá bỏ di sản để xây mật độ cao, nên tỷ lệ chênh lệch quá lớn làm mất cân đối tỷ lệ và giá trị không gian cảnh quan di sản đô thị. 

Thứ tư, cần đánh giá tác động đến môi trường xung quanh của các dự án cao ốc trước khi cấp phép. Ví dụ như hiện nay nhiều đô thị tỏ ra bất lực trước áp lực đòi xây dựng các bức tường cao ốc ven biển và ven sông theo tư duy vì lợi nhuận của nhà đầu tư mà thiếu nghiên cứu tác động xấu của các dự án này đến môi trường sống, đến cơ hội phát triển chung của khu vực phía trong của thành phố.

- Ông có đề cập đến câu chuyện phát triển nhà cao tầng trong nội đô lịch sử. Ở Hà Nội thì 10 năm nay, các dự án ở khu vực nội đô lịch sử vẫn ồ ạt được phát triển, thậm chí năm 2018 còn có những đề xuất táo bạo như xây lại khách sạn Thắng Lợi cao 36 tầng, xây 10 toà nhà ở Giảng Võ, cao ốc 40-70 tầng ở ga Hà Nội… Ông thấy gì với câu chuyện trên?

- Khách sạn Thắng Lợi xây quá cao sẽ gây tác động xấu đến cảnh quan môi trường hồ Tây. Ga Hà Nội nếu có muốn dời đi ra khu ngoại vi cũng nên chuyển thành ga đường sắt nhẹ GTCC (light rail), chứ không nên xem đó là cơ hội xây dự án địa ốc cao tầng. Các dự tính gia tăng mật độ xây dựng tại đây đều phải được xem xét sau khi dành ưu tiên cho việc phát triển mạng lưới trung tâm giao thông công cộng. 

Rất may cho Hà Nội là trước phản hồi đa chiều của chuyên gia và dư luận, những dự án này đã được chỉ đạo tạm thời dừng lại để cân nhắc kỹ hơn. Tôi hy vọng Chính phủ sẽ kiên quyết trong việc bảo vệ di sản và giá trị sống đô thị cho người dân trước áp lực của các dự án đầu tư thiếu bền vững. 

Thật sự, mong muốn xen cấy nhà cao tầng bất chấp nguy cơ gây phá vỡ không gian lịch sử là rất dễ hiểu vì điều này mang lại nguồn lợi lớn cho chủ đầu tư. Tuy vậy, trách nhiệm của nhà quản lý đô thị là không được cho phép điều đó, vì lợi ích nhóm không được phép xâm phạm lợi ích chung về lâu dài của người dân. 

- Ông có thể giới thiệu vài kinh nghiệm tương tự ở nước ngoài?

- Quá trình phát triển của các đô thị lớn và có bề dày lịch sử trên thế giới đều có những giai đoạn thử thách như thế, trước mâu thuẫn bảo tồn và phát triển. Những đô thị nào đã thành công trong việc bảo tồn cũng đều phát triển bền vững hơn về sau. 

Sau thế chiến II, khi các nước đều phát triển mạnh về đô thị, tại New York từng có nhà đầu tư muốn xoá sạch khu phố cổ Greenwich để xây cao ốc và đường cao tốc, tại Montreal từng có nhiều dự án muốn phá bỏ các khu di sản trong khu phố cổ để cao tầng hóa… Rất may là trước sự phản đối mãnh liệt của người dân, chuyên gia và truyền thông thì chính quyền đã lắng nghe và dừng các dự án mới trên nền các khu di sản cũ và chọn các khu đất trống gần đó để xây dựng khu trung tâm cao tầng mới với hạ tầng hiện đại cho thành phố. Vì thế mà khu phố cổ Greenwich, Montreal được bảo tồn và ngày nay trở thành 2 điểm đến không thể bỏ qua của du khách, đóng góp đáng kể cho ngân sách của 2 thành phố. 

Tôi kể lại những câu chuyện đó để thấy là các nước tiên tiến như Mỹ, Canada cũng từng có các khu lịch sử trải qua các giai đoạn phát triển nóng, có xu hướng phá dự án lịch sử để xây nhà cao tầng. Đây là nguồn lợi lớn cho nhà đầu tư nhưng lại đem lại sự thiệt hại không nhỏ về văn hoá cho thành phố. May mắn là cuối cùng thì chính quyền lắng nghe dân, có chính sách phù hợp để bảo vệ các khu lịch sử. 

Tôi cũng rất hy vọng Việt Nam mình sẽ có những nhà lãnh đạo sáng suốt, sẵn sàng cùng phối hợp với chuyên gia và với người dân để vừa bảo tồn tốt giá trị di sản nhiều trăm năm, vừa tạo điều kiện cho đầu tư phát triển hiện đại ở những khu vực phù hợp hơn. Nếu làm được, chúng ta không những bảo vệ được văn hoá lịch sử, mà còn nói lên được khả năng quản lý đô thị của chính quyền. Và nói như nhiều chuyên gia kinh tế lớn, là khi một đất nước có thể quản lý tốt đô thị thì đất nước đó chắc chắn có thể quản lý tốt phát triển đất nước, và sẽ vươn lên vị thế kinh tế hàng đầu. 

- Một số người Việt Nam có thời gian sinh sống, làm việc ở nước ngoài chia sẻ với chúng tôi rằng nhà cao tầng ở các quốc gia như Nhật, Singapore… là chỉ dấu của văn minh, hiện đại nhưng đường xá vẫn thông thoáng. Họ cũng ngầm so sánh với Việt Nam và có người ước khi nào Hà Nội của chúng ta mới được như Tokyo, Thượng Hải, Singapore. Theo ông thì quy hoạch một đô thị văn minh và hiện đại cần những gì ngoài nhà cao tầng? Có nhất thiết đô thị hiện đại, văn minh là buộc phải có nhà cao tầng?

- Tôi nghĩ đây là cách nhìn phiến diện, cũng không chính xác, thường chỉ là một cách ngụy biện cho các đề xuất phá di sản để phát triển hiện đại theo tư duy mét vuông. 

Tôi từng sống và làm việc ở nhiều nơi trên thế giới đến mười mấy năm thì thấy là ngay cả ở các nước tiên tiến, những khu vực cao tầng không phải luôn luôn là khu vực cao cấp và hiện đại nhất. Điển hình là có khá nhiều khu vực cao tầng tại New York và Hong Kong là khu ở bình dân dành cho các gia đình thu nhập thấp. Việc nói nhà cao tầng là mô hình phát triển phải hướng tới để thể hiện một đời sống văn minh cũng là quan điểm chủ quan, cần xem lại. Ví dụ tại Paris (Pháp) và Rome (Italia), những khu vực sang trọng, văn minh nhất của đô thị lại chủ yếu tập trung ở trong khu vực trung tâm lịch sử thấp tầng. 

Nhà cao tầng cần được hiểu đúng là con dao hai lưỡi, chỉ có thể giúp tăng giá trị của đô thị nếu được đặt đúng chỗ, được quy hoạch và xây dựng đúng cách. Nếu không, chúng lại trở thành nguyên nhân hàng đầu cho việc phá hỏng chất lượng sống đô thị và tạo gánh nặng mới cho ngân sách thành phố để xử lý các bất cập. 

Chúng ta cần phải thấy rằng đô thị phát triển theo nhiều giai đoạn và mỗi giai đoạn được đầu tư phát triển ở những khu vực mới, với đặc điểm và cấu trúc đô thị khác nhau. Khu đô thị cũ thường có đặc trưng là đường nhỏ và nhà thấp tầng. Khu đô thị mới thường có đặc trưng là đường lớn và nhà cao tầng. 

Suy nghĩ cho rằng nên hiện đại hóa đô thị bằng cách cắm nhà cao tầng mọi nơi, mọi chỗ thì rất phiến diện, phi khoa học, phi kinh tế. Không phải chỗ nào trong khu trung tâm lịch sử cũng đều có thể đập phá nhà cũ, mở rộng đường để xây nhà cao tầng thì mới chuyển thành được đô thị hiện đại. Do đó, khi phát triển đô thị cần vạch rõ những khu vực mới nên ưu tiên nhà cao tầng, những khu vực lịch sử thấp tầng chỉ nên chỉnh trang cải tạo và hạn chế tối đa việc xen cấy nhà cao tầng.

Mục đích tối hậu của quy hoạch đô thị là đem lại cho người dân nhiều lựa chọn cách sống và môi trường sống khác nhau tùy theo nhu cầu, khả năng, mong muốn…. Quản lý đô thị là phải xác định được những khu vực trong lịch sử phát triển sẽ có sự đa dạng của nhiều khu vực, khu thì có đường nhỏ - nhà phố, khu thì có đường lớn -nhà cao tầng... Một đô thị cần phong phú, và có sự kết nối hài hoà với nhau giữa các khu vực có bản sắc đa dạng, cư dân trong từng khu được phục vụ tốt. Đó mới là mục đích của quản lý đô thị, chứ không nên hướng đến chuyện tìm đến một vài mô hình kiểu mới nào đó, máy móc áp đặt chung cho tất cả mọi nơi vì đó là sai lầm nghiêm trọng và không phải là cách quản lý đô thị tốt.

- Ông từng nói trong quy hoạch đô thị, yếu tố đặt lên hàng đầu là chất lượng sống của người dân. Trên thang điểm 10, ông chấm cho quy hoạch đô thị ở Hà Nội và trung tâm Hà Nội mấy điểm?

- Thật sự ra thì về chất lượng sống, tôi cho rằng mọi người cần được hỏi ý kiến và có thẩm quyền nhất trong việc đánh giá chấm điểm, là cư dân của các khu vực. Ở Việt Nam, tôi thấy có lẽ phần lớn các nhà quản lý thường áp đặt chứ chưa hiểu đúng về thành phố đáng sống.

Chúng ta đang có xu hướng vinh danh các dự án, đô thị kiểu mẫu theo mô hình nước ngoài và lấy đó làm hình mẫu để nhân rộng ra khắp nơi. Đó là cách tiếp cận có thể sai lầm lớn vì tính chủ quan, bỏ qua yếu tố con người vốn phong phú đa dạng, trong đó mỗi người có thể nhìn giá trị đáng sống theo cách khác nhau. Tuy những đô thị đáng sống trên thế giới thường có một ít mẫu số chung, ví dụ là hạ tầng, giao thông tốt, có cây xanh, mặt nước, trường học, bệnh viện, dịch vụ… nhưng theo hướng đô thị kiểu mẫu thường người ta chỉ chạy theo bề mặt hào nhoáng, không chú trọng bề sâu. Bề sâu chính là tìm câu trả lời cho câu hỏi “đô thị đáng sống với ai”. 

Thường theo định nghĩa của chúng ta thì đô thị đáng sống hướng đến tầng lớp giàu. Nhưng thực tế thì giá trị đáng sống cần được đáp ứng đa dạng, để cho tất cả người dân được quyền lựa chọn các giá trị phù hợp với họ, với điều kiện sống, với phong tục tập quán, với thu nhập, với hoàn cảnh gia đình… rất nhiều thứ.

Ví dụ, với người giàu thì đô thị đáng sống sẽ có thể là cao ốc, biệt thự cao cấp, siêu thị, công viên lớn, trường học quốc tế, xe hơi… Nhưng với công nhân thì lại là nhà ở cho người thu nhập thấp, chợ truyền thống, trường công lập, giao thông công cộng… Thành ra, nếu chúng ta áp dụng tiêu chí đô thị đáng sống của công nhân cho người giàu thì họ không ở được, hoặc áp dụng tiêu chí đô thị đáng sống của người giàu áp cho công nhân, thì họ không đủ kinh phí để chi trả. 

Do đó, quan trọng nhất của một đô thị đáng sống là làm sao chúng ta tạo nên nhiều khu vực khác nhau, có bản sắc riêng, phù hợp với nhiều nhóm dân cư, cộng đồng khác nhau. Một thành phố muốn đáp ứng và hướng đến đô thị đáng sống thì cần phải có nghiên cứu điều kiện tự nhiên, xã hội, điều kiện phát triển của từng khu vực. Mỗi khu vực đô thị sẽ có cấu trúc và bản sắc khác nhau, chứ không thể đem một mô hình đô thị đáng sống áp dụng cho mọi nơi.

- Với trên 30 năm làm quy hoạch, kiến trúc ở nhiều nơi trên thế giới, ông có quan điểm ra sao về quy hoạch, kiến trúc tại Hà Nội và TP HCM của chúng ta? Các nước họ làm giống và khác chúng ta như thế nào? 

- Ở các nước thì có một số điểm chúng ta thấy rõ là họ rất quan tâm bảo vệ bản sắc đô thị. Nếu so sánh với các nước tiên tiến, cách làm của chúng ta có xu hướng mang tính hỗn tạp, thiếu ý thức giữ gìn bản sắc lịch sử. 

Theo tôi, thử thách trong quy hoạch tại các đô thị ở Việt Nam là cần đánh giá lại từ tư duy chiến lược sau đó mới có thể bàn đến giải pháp bảo tồn và phát triển sao cho phù hợp. 

Một đô thị có trên nghìn năm lịch sử như Hà Nội, trên 300 năm như TP HCM thì nên tổ chức nhiều khu vực bản sắc mang dấu ấn của các thời kỳ, khu này mang bản sắc thế kỷ 18, khu kia thế kỷ 19, khu khác thế kỷ 20-21. Bản sắc đó không chỉ là kiến trúc quy hoạch mà cả về cuộc sống. Về điểm này, tôi thấy lâu nay ít được quan tâm. 

Dĩ nhiên cũng có thể có nhiều khu vực có pha trộn bản sắc của nhiều giai đoạn nhưng ý tôi muốn nói ở đây là khi phát triển đô thị thì đừng quên gìn giữ giá trị lịch sử và đừng áp dụng xu hướng xen cấy mọi thứ như nồi lẩu. Tôi vẫn hay nói vui là đô thị của chúng ta không dọn ra được những món ăn rõ ràng, đâu ra đó, mà trộn lẫn nhau như nồi lẩu. Trong khi đó, cách quy hoạch của các nước tiên tiến giống như bữa ăn có bài bản các món khai vị, chính, phụ, tráng miệng… Nhìn vậy đã thấy sự khác biệt về trình độ quản lý và giữ gìn giá trị văn hóa đô thị rồi. 

- Nhìn vào thực tế thì cũng có những câu hỏi liên quan đến vấn đề tài chính, tiền đâu để chúng ta phát triển hạ tầng - một cấu phần quan trọng trong quy hoạch đô thị? Theo ông, có thể huy động vốn hạ tầng?

- Ngân sách để làm các dự án hạ tầng luôn tiềm tàng trong bản thân các dự án đó nhưng chúng ta thường lãng phí cơ hội thu ngân sách từ hạ tầng, để cho chảy qua kẽ tay hết. 

Tôi thường nhắn nhủ các nhà quản lý đô thị Việt Nam là khi Nhà nước xây dựng các dự án hạ tầng lớn, một tuyến metro tốn đến hàng tỷ đôla chẳng hạn, thì nguồn lợi lớn của giá trị gia tăng từ đất đai và cơ hội phát triển thu được từ dự án hạ tầng đó thường chủ yếu chảy vào túi nhà đầu tư tư nhân trong khi Nhà nước không hưởng bao nhiêu. 

Xây xong một tuyến metro như vậy, giá trị địa ốc khu vực xung quanh các nhà ga tăng lên hàng chục lần nhưng thường chỉ có những nhà đầu cơ địa ốc hưởng lợi chứ ngân sách Nhà nước không thu hồi lại được để tái đầu tư nơi khác do ngay từ đầu đã thiếu quan tâm lập kế hoạch phát triển dự án đi kèm với kế hoạch kinh tế tài chính và các chính sách phù hợp.

- Ông thấy như thế nào về tình trạng chúng ta cứ giao việc làm hạ tầng cho doanh nghiệp tư nhân, rồi đổi lại cho họ những lô đất đi kèm ưu đãi nọ kia? Đó là giải pháp tốt nhất? Và cách làm này có giống với những nơi ông từng tham gia làm quy hoạch?

- Có nhiều dự án đổi đất lấy hạ tầng nhưng hạ tầng đó lại chủ yếu phục vụ cho dự án của chủ đầu tư chứ chưa chắc đã phục vụ cho đô thị để giảm gánh nặng ngân sách. Do đó tôi thấy vấn đề ở đây là chính quyền, nhà quản lý đô thị hình như luôn thiếu những chuyên gia tư vấn và chuyên gia đàm phán tốt để giúp lãnh đạo thành phố thương lượng với nhà đầu tư trên thế mạnh, theo nguyên tắc các bên đều có lợi ích.

Người ta vẫn hay nói là không “chiều” nhà đầu tư thì nhà đầu tư bỏ đi nhưng thật ra điều này không đúng. Nhà đầu tư nào cũng vì cái lợi mà làm hết. Ví dụ, trước lập luận của một nhà đầu tư cho rằng nếu không cho phép họ đập bỏ một khu vực di sản ở trung tâm lịch sử (quận 1 và 3, TP HCM) để xây nhà cao tầng thì họ sẽ đem hàng tỷ đôla đó đi xây dựng tại các đô thị khác ở Trung Quốc chẳng hạn, các nhà quản lý đô thị có thể trả lời bằng 3 giải pháp:

Một là xác định rõ khu vực trung tâm lịch sử chỉ khuyến khích và ưu đãi cho các dự án bảo tồn và chỉnh trang phù hợp, do đó không chấp nhận việc phá bỏ di sản để xây nhà cao tầng. Hai là giới thiệu cho nhà đầu tư các khu vực tiềm năng tại khu trung tâm mới Thủ Thiêm có thể xây dựng cao tầng với các chính sách ưu đãi, nơi họ có thể đạt hiệu suất lợi nhuận cao. Ba là thương lượng trên thế mạnh, tích cực mời đón các nhà đầu tư tiềm năng.

- Cảm ơn ông.

Bài viết: Thủy Tiên - Đan Anh

Ảnh: Hoàng Việt - Thiết kế: Bảo Linh

 

Đăng nhập bằng

Hoặc nhập

Thông báo

Thông báo

Hãy chọn 1 mục trước khi biểu quyết

Thông báo