Thứ bảy, 15/8/2020 | 05:02 GMT+7

Contact

Điện thoại:
(+84) 243 9412852

Email:
info@ndh.vn

Người Đồng Hành là Chuyên trang Thông tin Tài chính của Tạp chí điện tử Nhịp Sống Số theo Giấy phép số 197/GP-BTTTT do Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 19/04/2016. Ghi rõ nguồn “Người Đồng Hành” khi phát hành lại thông tin từ cổng thông tin này.

BĐS khu công nghiệp 20 năm thị trường chứng khoán Việt Nam 25 năm Việt - Mỹ Kết quả kinh doanh quý II/2020 EVFTA có hiệu lực
Thứ sáu, 17/4/2020, 18:20 (GMT+7)

Vì sao người giàu sợ đại dịch?

Chu Quang (Theo New York Times) Thứ sáu, 17/4/2020, 18:20 (GMT+7)

Coronavirus, giống như những đại dịch khác xảy ra trước đó trong lịch sử con người, có thể thay đổi cán cân giàu và nghèo. 

walter-scheidel-historiador1-2614-158712

Giáo sư Walter Scheidel là nhà sử học giảng dạy tại Đại học Stanford. Chuyên ngành của ông liên quan đến lịch sử cổ đại, lịch sử kinh tế và lịch sử nhân khẩu học cận đại. Ảnh: VEJA

Mùa thu năm 1347, chuột và bọ chét mang bệnh dịch hạch tràn vào Ý từ một vài con tàu trên Biển Đen. Trong bốn năm tiếp theo, một đại dịch xé toang châu Âu và Trung Đông. Sự hoảng loạn lan rộng, có lẽ một phần ba dân số châu Âu đã chết.

Decameron, kiệt tác của nhà văn Giovanni Boccaccio miêu tả bằng sự tận mắt chứng kiến: “Khi tất cả ngôi mộ đã đầy, rãnh lớn được khai quật trong nhà thờ, trong đó những người mới chết được chia thành hàng trăm nhóm, xếp chồng lên nhau như tàu chở hàng”. Theo Agnolo di Tura của Siena, “có quá nhiều người chết đến nỗi tất cả tin rằng ngày tận thế đã tới”.

Và đó mới chỉ là khởi đầu. Bệnh dịch quay trở lại chỉ một thập kỷ sau đó và các đợt bùng phát định kỳ tiếp diễn trong một thế kỷ rưỡi, làm thưa thớt đi nhiều thế hệ tiếp nối. Vì “bệnh dịch huỷ diệt này tàn phá các quốc gia và khiến dân số giảm đi”, nên nhà sử học Ả Rập Ibn Khaldun đã viết: “toàn bộ thế giới con người ở đã thay đổi”.

Người giàu cảm nhận được những sự khác biệt đáng báo động. Theo lời của một nhà biên niên sử người Anh khuyết danh, thì “sự thiếu hụt lao động như vậy khiến những người ở vị trí thấp kém vênh mặt từ chối làm việc, kể cả khi được tăng lương gấp ba”. Những người sử dụng lao động có tầm ảnh hưởng, chẳng hạn như chủ đất lớn, đã vận động nữ hoàng hay nhà vua để thông qua Pháp lệnh Lao động, mục đích thông báo cho người lao động họ có “nghĩa vụ phải chấp nhận việc làm được đề nghị” với mức lương ba cọc ba đồng như trước đây. 

Nhưng khi những đợt dịch hạch liên tiếp sau đó làm thu hẹp lực lượng lao động, những người làm thuê và chủ trọ nhà không thèm chú ý đến lệnh ban hành bởi nhà vua nữa, như giáo sĩ Henry Knighton phàn nàn. Nếu bất cứ ai muốn thuê họ, anh ta phải phục tùng yêu cầu của họ, vì hoặc là trái cây và ngô của anh ta sẽ bị mất mùa hoặc anh ta phải thoả mãn sự kiêu ngạo và tham lam của công nhân”.

Từ kết quả do sự thay đổi trong cân bằng giữa lao động và vốn, giờ đây chúng ta đã biết, nhờ nghiên cứu không biết mệt mỏi của các nhà sử học kinh tế, thu nhập thực tế của những người lao động không có kỹ năng đã tăng gấp đôi trên khắp châu Âu trong vài thập kỷ sau đó. Theo hồ sơ thuế tồn tại trong kho lưu trữ của nhiều thị trấn ở Ý, sự bất bình đẳng về tài sản ở hầu hết những nơi này đều giảm mạnh. Ở Anh, khẩu phần ăn uống của công nhân đã tốt hơn so với trước khi dịch bệnh xuất hiện. Đồng thời, tiền lương cao hơn và tiền thuế thấp hơn đã siết chặt những chủ trọ, nhiều người trong số họ đã không giữ được đặc quyền mà họ thừa hưởng. Chẳng bao lâu, số lãnh chúa và hiệp sĩ trở nên ít hơn, tài sản thừa kế ít hơn so với khi bệnh dịch hạch xảy ra lần đầu tiên.

Nhưng những kết quả này không tự nhiên mà có. Trong nhiều thế kỷ và thực sự là thiên niên kỷ, các bệnh dịch lớn và các cú sốc nghiêm trọng khác đã định hình các ưu tiên chính trị và việc đưa ra những quyết định quan trọng của những người đứng đầu. Kết quả từ những lựa chọn chính sách này định đoạt liệu sự bất bình đẳng sẽ gia tăng hay giảm đi để đối phó với tai ương. Và lịch sử dạy chúng ta rằng những lựa chọn này có thể thay đổi xã hội theo những cách rất khác nhau.

Nhìn vào các ghi chép lịch sử trên khắp châu Âu vào cuối thời Trung cổ, ta có thể thấy rằng giới tinh hoa không dễ dàng nhượng lại đất đai, ngay cả dưới áp lực cùng cực sau một đại dịch. Trong cuộc nổi dậy vĩ đại của người nông dân Anh năm 1381, công nhân yêu cầu có quyền tự do đàm phán hợp đồng lao động và những điều khoản khác nữa. Giới quý tộc và đám quân có vũ trang của họ đàn áp cuộc nổi dậy bằng vũ lực, trong một nỗ lực ép buộc người dân phục tùng theo trật tự cũ. Nhưng dấu tích cuối cùng của nghĩa vụ phong kiến sớm phai mờ. Công nhân đưa ra yêu cầu mức tiền lương tốt hơn;  địa chủ và chủ lao động phải hành xử theo cách khác hoặc thậm chí chống lại các thành viên trong nhóm để tranh giành nguồn lao động khan hiếm.

Tuy nhiên, ở nơi khác, sự đàn áp giành chiến thắng. Vào cuối Đông Âu thời trung cổ, từ Phổ và Ba Lan đến Nga, quý tộc đã thông đồng để áp đặt chế độ nông nô lên nông dân của họ, khoá chặt một lực lượng lao động đã cạn kiệt. Điều này thay đổi kết quả kinh tế lâu dài cho toàn khu vực: Lao động tự do và các thành phố thịnh vượng đã thúc đẩy hiện đại hóa ở Tây Âu, nhưng ở ngoại vi phía Đông Âu, sự phát triển đã bị tụt lại phía sau.

Xa hơn về phía nam, tại Mamluks ở Ai Cập, một chế độ của những người đi xâm chiếm từ nước ngoài có nguồn gốc Thổ Nhĩ Kỳ, đã duy trì một mặt trận thống nhất để giữ quyền kiểm soát chặt chẽ đối với vùng đất và tiếp tục bóc lột nông dân. Người Mamluk buộc dân số đang suy giảm dưới sự cai quản của họ phải bàn giao các khoản thanh toán tiền thuê nhà, bằng tiền mặt và hiện vật, tương tự như trước khi xảy ra bệnh dịch. Chiến lược này đã khiến nền kinh tế rơi vào tình trạng khó khăn khi nông dân nổi dậy hoặc bỏ hoang cánh đồng của họ.

Những biện pháp đàn áp thường thất bại. Đại dịch hạch được biết đến đầu tiên ở châu Âu và Trung Đông, bắt đầu từ năm 541, là ví dụ sớm nhất. Dự đoán Pháp lệnh Lao động của Anh trước 800 năm, hoàng đế Byzantine Justinian đã chống lại lực lượng công nhân khan hiếm, mắng nhiếc và xỉ vả những người “đòi tiền lương gấp đôi và gấp ba, vi phạm các phong tục cổ xưa” và cấm họ “đầu hàng những tham lam ghê tởm”. Việc tăng gấp đôi hoặc gấp ba thu nhập thực tế được báo cáo trên các tài liệu giấy cói từ tỉnh Byzantine của Ai Cập khiến người ta không nghi ngờ gì về việc sắc lệnh của ông đối với dân chúng dường như vào tai này rồi lại ra tai kia. 

Ở châu Mỹ, những người chinh phục Tây Ban Nha phải đối mặt với những thách thức tương tự. Đại dịch khủng khiếp nhất trong lịch sử đã nổ ra ngay khi Columbus đổ bộ vào vùng biển Caribbean: bệnh đậu mùa và bệnh sởi đã tàn phá các xã hội bản địa trên khắp Tây bán cầu. Cuộc tiến công của người chinh phục được xúc tiến một cách nhanh chóng và có hiệu quả bởi sự tàn phá này. Những kẻ xâm lược nhanh chóng tự thưởng cho mình những tài sản khổng lồ, đất đai và cả những người đầy tớ, nô lệ, người làm công trả nợ. Trong một thời gian, việc thực thi các biện pháp kiểm soát tiền lương được thiết lập đã kìm hãm những người lao động còn sống sót gặt hái được bất kỳ lợi ích nào từ tình trạng thiếu lao động ngày càng tăng. Nhưng khi thị trường lao động cuối cùng được mở ra sau năm 1600, tiền lương thực tế ở miền trung Mexico tăng gấp ba lần.

ilu-9134-1587122354.jpg

Coronavirus, giống như những đại dịch khác xảy ra trước đó trong lịch sử con người, có thể thay đổi cán cân giàu và nghèo. Ảnh minh họa: Maria Nguyen

Những câu chuyện này đều không có kết thúc có hậu cho người dân bình thường. Khi số lượng dân số phục hồi sau bệnh dịch của Justinian, Cái chết đen và đại dịch ở Mỹ, tiền lương trượt xuống và giới tinh hoa lại quay trở lại nắm quyền kiểm soát chặt chẽ. Thuộc địa châu Mỹ Latin tiếp tục tạo ra một số những sự bất bình đẳng cực đoan nhất từng được ghi nhận trong lịch sử. Ở hầu hết các xã hội châu Âu, sự chênh lệch về thu nhập và sự giàu có đã tăng lên trong bốn thế kỷ cho đến trước Thế chiến I. Chỉ sau đó, một làn sóng lớn những biến động thảm khốc mới phá hủy trật tự đã thiết lập, và sự bất bình đẳng kinh tế giảm xuống mức thấp nhất từ Cái chết đen, nếu không tính sự sụp đổ của đế chế La Mã.

Khi tìm kiếm sự soi sáng từ quá khứ tới đại dịch hiện tại, chúng ta phải cảnh giác với những quá trình suy luận nông cạn, thiển cận. Ngay cả trong trường hợp xấu nhất, Covid-19 sẽ gây tử vong một phần dân số thế giới nhỏ hơn rất nhiều so với bất kỳ thảm họa nào trước đây, và nó làm thiệt hại lực lượng lao động và thế hệ tiếp theo ở mức thậm chí còn nhẹ nhàng hơn. Lực lượng lao động sẽ không trở nên khan hiếm đủ để nhu cầu tăng lương nhảy vọt, cũng như giá trị bất động sản sẽ không lao thẳng xuống đáy. Và nền kinh tế của chúng ta không còn phụ thuộc vào đất nông nghiệp và lao động thủ công nữa. 

Tuy nhiên, bài học quan trọng nhất của lịch sử là sự chịu đựng. Tác động của bất kỳ đại dịch nào vươn xa ngoài ranh giới của những cuộc sống bị mất và giao thương bị hạn chế. Ngày nay, nước Mỹ phải đối mặt với sự lựa chọn cơ bản giữa bảo vệ nguyên trạng và nắm lấy sự thay đổi tiến bộ. Cuộc khủng hoảng hiện nay có thể thúc đẩy cải cách phân phối lại, gần giống với những quá trình kích hoạt nổ ra bởi Đại suy thoái và Thế chiến II, trừ khi lợi những ích cố thủ chứng tỏ chúng quá mạnh để vượt qua.

 

Đăng nhập bằng

Hoặc nhập

Thông báo

Thông báo

Hãy chọn 1 mục trước khi biểu quyết

Thông báo