Chủ nhật, 15/12/2019 | 15:10 GMT+7

Contact

Điện thoại:
(+84) 243 9412852

Email:
info@ndh.vn

Người Đồng Hành là Chuyên trang Thông tin Tài chính của Tạp chí điện tử Nhịp Sống Số theo Giấy phép số 197/GP-BTTTT do Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 19/04/2016. Ghi rõ nguồn “Người Đồng Hành” khi phát hành lại thông tin từ cổng thông tin này.

Condotel nhìn từ vụ Cocobay Đà Nẵng 'vỡ trận' Món Huế đóng cửa Kết quả kinh doanh quý III/2019 Cú lao dốc của FTM Căng thẳng thương mại Mỹ - Trung
Thứ bảy, 27/5/2017, 09:00 (GMT+7)

Chuyện thật về “fake news”

Hồ Trịnh Huyền Trang Thứ bảy, 27/5/2017, 09:00 (GMT+7)

Câu chuyện người dơi trên Mặt Trăng

Những con dơi khổng lồ ăn trái cây trò chuyện sôi nổi; sinh vật giống dê da xanh; một ngôi đền xây bằng đá sapphire đánh bóng. Đó là những cảnh tượng đáng kinh ngạc mà John Herschel, một nhà thiên văn học người Anh nổi tiếng, miêu tả lại sau khi nhìn qua chiếc kính viễn vọng “khổng lồ" ông dùng để ngắm mặt trăng từ một đài quan sát ở Nam Phi.

"Người dơi trên Mặt Trăng" - câu chuyện "fake news" nổi tiếng của tờ New York Sun năm 1835

Ít nhất đây là những gì mà độc giả đọc được trong loạt bài của tờ New York Sun năm 1835. Điều này gây ra một sự kích động lớn và mọi người đổ xô đi mua báo hàng ngày. Lượng phát hành của tờ báo tăng vọt từ 8.000 đến hơn 19.000 bản, vượt qua Times của London để trở thành tờ báo hàng ngày bán chạy nhất trên thế giới.

Chỉ có một lỗi nhỏ! Các báo cáo kỳ diệu được “nhào nặn” bởi Richard Adams Locke, biên tập viên của tờ Sun. Đúng là Herschel đang tiến hành các quan sát thiên văn tại Nam Phi nhưng Locke biết phải mất vài tháng thì việc làm gian dối của mình mới bị lộ ra, bởi cách duy nhất để liên lạc với Herschel là qua thư. Toàn bộ điều này là một trò lừa đảo khổng lồ - hoặc như chúng ta nói ngày nay, "tin giả".

Câu chuyện kinh điển này làm sáng tỏ những ưu và nhược điểm của việc dùng tin tức giả mạo như một chiến lược thương mại - và giúp giải thích tại sao hiện tượng này lại xuất hiện trong kỷ nguyên Internet.

"Tin đăng đầy trên mạng nên chắc chắn là thật" - niềm tin ngây thơ của rất nhiều người

Những bản tin giả mạo được biết đến kể từ những ngày đầu lịch sử làng báo. Vào thế kỷ 16 và 17, các nhà in sẽ tung ra các tập tờ rơi hoặc “sách tin”, đưa ra nhiều câu chuyện chi tiết về những con quái vật khổng lồ hoặc những lần xuất hiện bất thường.

Một tập tờ rơi của Anh từ năm 1611 kể về một phụ nữ Hà Lan sống trong 14 năm mà không cần ăn uống; một sách tin xuất bản ở Catalonia năm 1654 báo cáo việc phát hiện ra một con quái vật với “chân dê, thân người, 7 tay và 7 đầu”. Tin không đúng thì đã sao? Các nhà in ngày đó, cũng như những người khổng lồ internet hôm nay, lập luận rằng họ chỉ cung cấp phương tiện phân phối, và không chịu trách nhiệm về tính chính xác.

Cơ chế vô hình "Làm báo phải giữ uy tín" có còn tác dụng?

Nhưng báo chí thì khác. Họ cung cấp không chỉ 1, mà hàng loạt tin tức nên cần phải giữ uy tín cho cái tên của mình. Thành lập năm 1833, The Sun là tờ báo hiện đại đầu tiên, được tài trợ bởi các nhà quảng cáo chứ không phải người đăng ký mua báo nên nghiễm nhiên phải theo đuổi độc giả bằng mọi giá.

Tính vô tư và khách quan ngày càng được sùng bái tại các tờ báo uy tín nhất

Lúc đầu, tờ báo rất thành công với câu chuyện Mặt Trăng, đến nỗi các bản báo cáo được gom lại thành một tập cũng thành sản phẩm bán chạy nhất thời đó. Tuy nhiên trò bịp bợm này sớm bị các tờ báo khác phơi bày. Sau đó các biên tập viên cũng nhận ra rằng họ có thể tìm thấy nguồn cung cấp vô hạn những câu chuyện ly kỳ về chính con người bằng cách gửi phóng viên tới tòa án và đồn cảnh sát để viết những câu chuyện có thật - một mô hình bền vững hơn rất nhiều. Càng về sau trong thế kỷ 19, tính vô tư và khách quan ngày càng được sùng bái tại các tờ báo uy tín nhất.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây các công cụ tìm kiếm và các phương tiện truyền thông xã hội đang thổi tung các câu truyện trên báo chí. Facebook cho thấy một dòng bất tận với đủ mọi loại tin từ khắp nơi trên mạng. Chỉ cần nhấp vào một tiêu đề thú vị là bạn có thể đến một trang web giả mạo, do một nhà vận động chính trị hoặc một thiếu niên ở Macedonia thành lập để thu hút lưu lượng truy cập và tạo ra doanh thu quảng cáo.

Những “người bán dạo” tin giả chẳng có danh tiếng để duy trì và cũng không có động cơ để sống thật; điều duy nhất họ quan tâm là các cú nhấp chuột. Nên mới sinh ra những câu chuyện bịa đặt rất phổ biến năm 2016 như Đức giáo hoàng ủng hộ tổng thống Mỹ Donald Trump khi ông còn là ứng cử viên, hoặc bà Hillary Clinton bán vũ khí cho Nhà nước Hồi giáo tự xưng IS. Động lực đằng sau đó là thương mại chứ không phải là chính trị vì mục tiêu chỉ là để những người ủng hộ ông Trump bấm vào và chia sẻ những câu chuyện không có thật này.

Nhờ sức mạnh lan truyền của Internet, tin tức giả mạo lại một lần nữa trở thành hoạt động sinh lời. Fake news đã làm xói mòn niềm tin vào các phương tiện truyền thông nói chung và giúp các chính trị gia có cớ bám vào cái gọi là “một nửa sự thật”.

Một nửa sự thật thường là điều dối trá

Các tổ chức truyền thông và các công ty công nghệ đang chật vật để xác định cách phản ứng tốt nhất. Có lẽ việc kiểm tra thực tế công khai hơn hoặc cải thiện phương tiện truyền thông sẽ giúp ích. Nhưng rõ ràng là cơ chế kiểm soát “làm báo là phải giữ uy tín” tưởng chừng hiển nhiên trong gần 2 thế kỷ qua giờ không còn hiệu quả nữa. Có lẽ đã đến lúc chúng ta cần tìm ra một phương pháp mới.

Trang Hồ/ Theo The Economist

 

Đăng nhập bằng

Hoặc nhập

Thông báo

Thông báo

Hãy chọn 1 mục trước khi biểu quyết

Thông báo