Thứ sáu, 5/6/2020, 08:42 (GMT+7)

KTS Ngô Viết Nam Sơn: Từ quy hoạch Nam Sài Gòn, 30 năm chưa chắc thực hiện xong Thành phố phía Đông

Quy mô Thành phố phía Đông có thể gấp 10 lần khu Nam Sài Gòn. TP HCM mất 20 năm quy hoạch, xây dựng và triển khai mà Nam Sài Gòn vẫn chưa hoàn thiện. Do đó, quy hoạch thành phố phía Đông cần tầm nhìn dài hạn trên 30 năm, sự hỗ trợ của Trung ương để có chính sách đặc biệt, cơ chế đặc thù và ngân sách ưu đãi.

Tiến sĩ khoa học, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn là Chủ tịch NgoViet Architects & Planners. Ông có trên 30 năm kinh nghiệm quốc tế về tư vấn thiết kế, quy hoạch kiến trúc tại châu Á và Bắc Mỹ; từng tư vấn thiết kế quy hoạch phố Đông và phố Tây Thượng Hải, Trung Quốc và là thành viên nhóm tư vấn thiết kế SOM lập quy hoạch khu Nam Sài Gòn. 

Với đề án thành lập Thành phố (TP) phía Đông TP HCM trên cơ sở sáp nhập 3 quận 2, 9, Thủ Đức, Người Đồng Hành có cuộc trò chuyện với ông.

- TP HCM đang đề xuất thành lập thành phố (TP) phía Đông, trên cơ sở sáp nhập 3 quận 2, 9, Thủ Đức. Ông đánh giá như thế nào về đề xuất này? 

- Về tổng quan, tôi cho rằng việc sáp nhập là có thể có tiềm năng, đem lại nhiều lợi ích đô thị và kinh tế xã hội, đóng góp GDP lớn hơn cho TP HCM và cả nước. Việc phát triển TP HCM thành một siêu đô thị quá lớn, thực ra chưa hẳn là xu hướng tốt. 

Trên thế giới, đa số các đô thị đáng sống hàng đầu đều thường nằm trong khoảng 1 - 3 triệu người trở xuống. Đơn cử, TP Paris chỉ có 2 triệu dân và họ cũng phát triển đô thị lân cận Đông - Tây - Nam - Bắc. Khu trung tâm cao tầng mới của Paris - La Défense - thực ra không nằm trong Paris, mà thuộc tỉnh Hauts-de-Seine giáp ranh phía Tây với Paris. Tương tự, Thượng Hải cũng đã phát triển thành công trung tâm mới về phía Phố Đông bên kia bờ sông Huang Pu của trung tâm hiện hữu.

Trở lại câu chuyện của TP HCM, định hướng phân chia lại TP HCM với đô thị trung tâm là nội thành, các khu đô thị lân cận gồm Đông - Tây - Nam - Bắc, có thể giúp tổ chức lại siêu đô thị này thành nhiều đô thị vệ tinh bao quanh đô thị trung tâm, liên kết với nhau theo một định hướng phát triển chung. Trong đó, tham khảo cách làm của Paris và Thượng Hải, chúng ta hoàn toàn có thể phát triển TP phía Đông trên tiền đề quỹ đất lớn, với trung tâm mới của TP HCM bao gồm công trình và hạ tầng hiện đại; còn khu trung tâm hiện hữu, bao gồm quận 1, quận 3, nên được bảo tồn kết hợp chỉnh trang, không nên phá di sản làm công trình. 

- Vậy theo ông, nếu sáp nhập 3 quận, chúng ta sẽ cần có cách quản lý, thúc đẩy cơ hội phát triển như thế nào để xứng với tiềm năng?

- Hiện tại TP HCM vẫn chưa xác định giải pháp cụ thể, mà mới chỉ có thông tin chung về việc nhập lại 3 quận thành một TP phía Đông, để chỉ còn một đơn vị hành chính là cấp thành phố. Có lẽ TP không nên quá chủ quan về việc xóa quận, mà nên tham khảo từ các điển cứu thành công quốc tế, rồi đưa ra mô hình điều chỉnh phù hợp cho Việt Nam, để có tính khả thi cao hơn. 

Nếu hợp 3 quận lại làm TP vẫn chỉ nên tổ chức lại chứ không nên bỏ đơn vị hành chính cấp quận, bởi dự kiến diện tích TP phía Đông sẽ khoảng 212 km2 với dân số 1,1 triệu người. Với quy mô như vậy, tôi cho rằng thiếu cấp hành chính cơ sở, thì không thể phục vụ tốt cho người dân. Với xu hướng quản lý đô thị thông minh thì nên giảm bớt cấp phường chứ không phải cấp quận.

Về mô hình, TP HCM cũng không nói rõ tổ chức hành chính thành phố con trực thuộc thành phố lớn như thế nào, vì chưa có tiền lệ ở Việt Nam, nên khó thuyết phục Trung ương chấp thuận. Với kinh nghiệm làm quy hoạch phố Đông và phố Tây Thượng Hải, tôi đề xuất thành phố tham khảo cơ chế hành chính “TP phó tỉnh”. 

Cơ chế này có đặc điểm là cấp hành chính tuy thấp hơn cấp tỉnh thành, nhưng lại cao hơn cấp quận. Nói cho dễ hiểu, thì Chủ tịch UBND TP phía Đông ngang cấp với Phó Chủ tịch UBND TP HCM. Ở cấp đó, người đứng đầu TP phía Đông mới điều hành được sự phối hợp giữa các giám đốc cấp sở, các chủ tịch UBND quận thành viên, để cùng nhau hợp tác trong việc hình thành, phát triển, và quản lý hiệu quả, cũng như chỉ đạo được các công việc cần sự phối hợp đa ngành cho TP phía Đông. 

Đặc biệt, cấp hành chính phó tỉnh sẽ cần phải đi kèm một số ưu đãi về mặt chính sách, được Trung ương ưu tiên rót ngân sách trực tiếp để kích cầu phát triển, và có nhiều quyền quyết định tự chủ đặc biệt hơn, để có thể chủ động thu hút mạnh nguồn vốn đầu tư tư nhân trong nước và nước ngoài cho phát triển, không phụ thuộc nhiều vào ngân sách công. 

Nói chung, mô hình hành chính này sẽ có cơ chế đặc thù, như đặc khu, do đó đã từng là một trong những tiền đề quan trọng để Thượng Hải có thể xây dựng được Phố Đông chỉ trong vòng hai thập niên từ một khu đất giải tỏa trắng, cho nên rất đáng để tham khảo cho dự án TP Đông của ta.

- Nói như vậy thì TP HCM còn khá nhiều việc để làm và thời gian thành lập được TP phía Đông không hề ngắn?

- Lâu nay chúng ta nói rất nhiều đến tiềm năng của TP phía Đông nhưng lại ít nói đến các thử thách cũng nhiều không kém để đạt mục tiêu đặt ra. Đó sẽ phải là một lộ trình dài hạn, xuyên qua nhiều nhiệm kỳ lãnh đạo, cần sự chuẩn bị tốt hơn với tầm nhìn xa xuyên suốt ngay từ giai đoạn đầu.

So sánh quy mô, TP phía Đông gấp 10 lần Nam Sài Gòn ngày trước. Khu Nam Sài Gòn được quy hoạch 26 km2, với chuỗi đô thị chạy dọc theo tuyến đường Nguyễn Văn Linh dài 17 km; một đầu là khu chế xuất, một đầu là trung tâm lưu thông hàng hóa, ở giữa có khu đô thị đại học, làng đại học, khu kỹ thuật cao… 

Dù Khu Đô thị Nam Sài Gòn phát triển khá tốt, từng được Bộ Xây dựng xem là khu đô thị kiểu mẫu quốc gia, nhưng chúng ta mất 30 năm thực hiện mà vẫn chưa xong một khu vực dự án quy mô chỉ bằng 1/10 TP phía Đông. Hiện tại, Nam Sài Gòn chỉ mới tương đối hoàn chỉnh khu đô thị Phú Mỹ Hưng 400 ha và khu chế xuất, còn lại các khu đô thị dọc 17 km đường vẫn là đang phát triển với tốc độ chậm. 

Trở lại TP phía Đông, quy mô gấp 10 lần thì ngân sách đầu tư cần cho hạ tầng, xây dựng… cao hơn chục lần, chưa kể thử thách phải làm sao thu hút được cư dân có tri thức và tay nghề cao về định cư, tránh tình trạng đô thị mới hiện đại không người ở như TP mới Bình Dương, nên rất cần sự tính toán và tư duy theo kinh tế thị trường để lập kế hoạch khả thi cho các giai đoạn phát triển. Do đó, TP HCM trước mắt còn phải chuẩn bị tốt nhiều kế hoạch quy mô phối hợp với nhau.

Một vấn đề khác, người ta nhầm tưởng là nay đã có bản quy hoạch TP phía Đông, nhưng thực ra đây vẫn còn là nhiệm vụ cần phải thực hiện gấp trong tương lai gần. Năm ngoái, TP HCM đã tổ chức cuộc thi ý tưởng thiết kế khu đô thị phía Đông, nhưng lúc đó TP chưa đặt vấn đề về phát triển TP phía Đông, chỉ ra đề bài tìm ý tưởng phát triển một số khu đô thị tiềm năng ở phía Đông. 

Cho nên khi đó, các phương án dự thi không hề nghiên cứu quy hoạch tổng thể cho 3 quận này, mà chỉ tìm ý tưởng phát triển một số khu dự án đô thị, tập trung vào 6 khu đô thị mới. Đến năm 2020, TP gửi công văn xin Trung ương chấp thuận chủ trương xây dựng TP phía Đông, với tham vọng phát triển dự án ở tầm cao hơn nhiều so với việc chỉ phát triển dự án 6 khu đô thị. 

Do đó, nếu Trung ương chấp thuận chủ trương này, TP cần gấp rút thực hiện nghiên cứu quy hoạch trong đó các ý tưởng đã được chọn trong cuộc thi trên chỉ mang ý nghĩa tham khảo thêm ở quy mô nhỏ trong tổng thể quy hoạch thành phố mới mà thôi.

- Theo ông, khi quy hoạch TP phía Đông cần lưu ý những gì?

- Thứ nhất, quy hoạch TP Đông sẽ phải bao trùm giải pháp cho toàn thành phố, chứ không chỉ tập trung cho 6 khu đô thị, mà còn phải tính thêm chỉnh trang kết hợp xây dựng mới cho các khu đô thị tiềm năng khác, như khu đô thị logistics Cát Lái, khu đô thị logistics đường sắt, Khu dân cư cao cấp An Phú, Khu vành đai xanh đô thị nông nghiệp, Khu triển lãm quốc tế và làng Olympic … 

Tôi muốn nhấn mạnh trong đề xuất quy hoạch TP phía Đông cần quan tâm vấn đề chỉnh trang kết hợp phát triển đô thị mới, trong đó cần kết hợp tận dụng khu đất trống làm động lực chỉnh trang, phát triển nhà tái định cư. TP HCM cần nghiên cứu sâu vấn đề này, để có kế hoạch cụ thể, vì từ đầu nếu chỉ lo tập trung phát triển các khu mới, mà không gắn kết trách nhiệm đi đôi với việc xây dựng hạ tầng và chỉnh trang đô thị lân cận, thì sẽ làm mất đi các yếu tố động lực phát triển cần thiết, giúp cho việc chỉnh trang về sau có thể khả thi.

Thứ hai, cần phải thiết lập hệ thống giao thông huyết mạch riêng cho thành phố Đông, hiện nay vẫn chưa được kết nối tốt với nhau. Trong quy hoạch TP phía Đông, nhiều người nhầm tưởng rằng hạ tầng khu Đông đã sẵn sàng với các tuyến đường như Cao tốc Long Thành – Dầu Giây, Xa lộ Hà Nội, đường Vành đai 2, 3, tuyến metro… Tuy nhiên thực tế không phải vậy, bởi vì những tuyến đường này là giao thông kết nối vùng, không thể xem là hệ thống giao thông chính cho thành phố mới phía Đông vì sẽ tạo nguy cơ gây tắc nghẽn giao thông kết nối vùng. 

Giao thông kết nối vùng hiện là những tuyến đường sắt hoặc đường bộ tốc độ nhanh và ít ngã tư, nên thực tế đã chia cắt TP Đông ra 16 miếng. Ví dụ, khi đi cao tốc, phải mất một quãng đường rất xa mới có một ngã rẽ. Muốn có kết nối đô thị tốt hai bên cao tốc, TP cần xây dựng nhiều nút ngã tư, nhưng nếu cao tốc mà bị cắt ngang quá nhiều lại trở thành thấp tốc, lúc đó hiệu quả không còn, thậm chí dẫn tới tăng tải, quá tải, ảnh hưởng đến tỉnh thành trong vùng, bao gồm TP HCM. 

Vì lý do đó, TP Đông sẽ phải quy hoạch xây dựng mới nhiều nút giao thông khác cốt giữa 16 khu vực này, khi giao cắt khác cốt với đường cao tốc - đường quốc lộ - đường sắt, để đảm bảo tính kết nối nội bộ đô thị giữa các khu vực trong Thành phố Đông, vừa kết nối tốt với hệ thống giao thông kết nối vùng, nhưng phải có thể hoạt động độc lập.

Thứ ba, khi lập quy hoạch thì TP cần phải có kế hoạch thực hiện quy hoạch, bao gồm các bước đánh giá kinh tế, tài chính; xác định số tiền đầu tư, kinh phí xây dựng cần thiết, xác định được thời điểm có thể thu hồi vốn, sinh lời, bắt đầu đóng góp ngược lại cho ngân sách thành phố và ngân sách cả nước… 

Điều này có thể được minh họa từ sự thành công của quá trình hình thành Khu Đô thị Phú Mỹ Hưng và xa hơn là phố Đông Thượng Hải chỉ mất 20 năm thu hồi, giải tỏa trắng và xây dựng thành một đô thị hiện đại như ngày nay khi việc quy hoạch được gắn liền với một kế hoạch tốt để thực hiện quy hoạch. Trong khi đó, Thủ Thiêm làm sau nhưng lại có kết quả khá khiêm tốn do thiếu kế hoạch thực hiện phù hợp. 

Chúng ta cần học tập các điển cứu, nhất là tại Trung Quốc, với sự tham gia của các chuyên gia tư vấn trong nước, nước ngoài, trong đó có cả những người làm thành công khu Nam Sài Gòn, để lập các kế hoạch phối hợp đa ngành về quy hoạch, kinh tế xã hội, tài chính, ….theo tư duy kinh tế thị trường. Và hơn hết, dự án cần sự hỗ trợ của Trung ương về mặt chính sách đặc biệt, cơ chế đặc thù và ưu đãi về ngân sách. 

Thứ tư, TP cần sớm có chính sách gắn kết việc phát triển các dự án địa ốc với trách nhiệm góp phần phát triển hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội của nhà đầu tư, tránh nguy cơ đầu cơ đất dự án để thu lợi riêng, tạo ra tình trạng tăng giá ảo và quy hoạch treo, gây tác động tiêu cực đến việc phát triển dự án thành phố Đông về sau.

- Nếu được lập quy hoạch TP phía Đông, ông cho rằng trung tâm TP sẽ ở đâu?

- Theo kinh nghiệm quốc tế (điển hình có Paris, Thượng Hải, Montreal,…), thì trung tâm mới phải gắn kết tốt với trung tâm hiện hữu, không nên quá xa, trừ phi có lý do để không còn xem trọng trung tâm hiện hữu nữa (như trường hợp dời đô của Malaysia và Indonesia). Cho nên, các nhà lãnh đạo nên sớm xác định rõ tầm nhìn dài hạn về vị trí khu trung tâm TP phía Đông, cũng đồng thời là vị trí trung tâm mới hiện đại và cao tầng của TP HCM, chỉ nên chọn ở khu vực Thủ Thiêm, quận 2 và khu lân cận. 

Đứng ở góc độ khoa học, nơi đây có vị trí lý tưởng nhất vì giáp ranh khu trung tâm hiện hữu của TP HCM, có quỹ đất sạch rộng rãi và tiềm năng cao trong việc thu hút đầu tư mới hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội hiện đại, không chịu nhiều hạn chế bởi các yêu cầu về bảo tồn di sản quy hoạch kiến trúc và bảo tồn sinh thái.

- Nhưng nhiều lần ông từng nêu quan điểm quy hoạch Thủ Thiêm hiện nay chưa đáp ứng được kỳ vọng trở thành một trung tâm tài chính mới?

Có thể nói việc phát triển Thủ Thiêm là một trong những thử thách đầu tiên của TP phía Đông. Thủ Thiêm sau 20 năm quy hoạch chưa thể thành hình một trung tâm tài chính mới, tức là bên cạnh những ý tưởng tốt, vẫn có nhiều chỗ sai sót cần phải được đánh giá lại và mạnh dạn sửa sai, chính là do việc quy hoạch xây dựng thiếu tư duy kinh tế thị trường để tạo động lực phát triển tốt. 

Muốn Thủ Thiêm phát triển, chúng ta phải tính tới mối liên hệ giữa Thủ Thiêm với các quận lân cận, như quận 1, 3, 4 và Bình Thạnh và vấn đề nằm ở những cây cầu. Thủ Thiêm không phát triển được mặc dù vị trí rất đắc địa, chính là vì những cây cầu này ngay từ đầu được xem như hiện trạng và nằm ngoài ranh giới quy hoạch Thủ Thiêm cho đề bài cuộc thi quy hoạch quốc tế. Do đó, các cây cầu đã không được nghiên cứu đặt đúng chỗ hơn để phát huy giá trị quan trọng nhất của Thủ Thiêm (là vị trí giáp ranh với khu trung tâm hiện hữu), tính kết nối không cao và không tạo được kế hoạch thu hút đầu tư từ giá trị của vị trí chiến lược này. Do đó mà tới nay, Thủ Thiêm toàn dự án nhà ở, cao ốc tài chính không ai xây chính là vì thiếu tính kết nối. 

- Ông thấy sao trước một số ý kiến cho rằng TP phía Đông cần mở rộng thêm các huyện giáp ranh với Đồng Nai, Bà Rịa Vũng Tàu và bổ sung thêm sân bay Long Thành?

Đây là một ý kiến tham khảo, nhưng tôi cho rằng chúng ta không nên quá tham vọng gom hết cho TP HCM, mà không tính đến khả năng thực tế là Đồng Nai cũng cần được tạo điều kiện phát triển trong mối tương quan phối hợp với TP phía Đông. Quy mô TP phía Đông 212 km2 là quá lớn, làm 30 năm, có khi tới 50 năm, chưa chắc TP HCM đã làm xong. 

Ngoài ra, chúng ta cần nhìn vấn đề theo tư duy phát triển vùng, không phải cái gì tốt nhất cũng đều gom hết cho đô thị trung tâm vùng, mà phải nên phân phối hợp lý, nhường bớt cho tỉnh thành lân cận cùng phát triển, để toàn vùng đô thị không quá cách biệt nhau về mặt thành tựu kinh tế xã hội. 

Sân bay Long Thành được xây dựng phục vụ cho nhu cầu của tất cả các tỉnh thành trong vùng đô thị chứ không phải cho riêng TP HCM. Nó đang và sẽ là động lực phát triển quan trọng cho Đồng Nai và khi Đồng Nai phát triển tốt cũng sẽ thu hút dân cư giãn ra bớt vùng ven, góp phần giảm tải cho TP HCM. 

Tôi nghĩ tốt hơn hết, nên khuyến khích mỗi tỉnh thành trong Vùng đô thị xây dựng cơ sở hạ tầng mũi nhọn làm động lực phát triển đô thị như Khu đô thị sân bay Long Thành thuộc Đồng Nai hay Khu đô thị logistic cảng Cái Mép – Thị Vải thuộc Bà Rịa – Vũng Tàu. 

- Xin cảm ơn ông.

Bài viết: Khổng Chiêm - Thiết kế: Bảo Linh

 

Đăng nhập bằng

Hoặc nhập

Thông báo

Thông báo

Hãy chọn 1 mục trước khi biểu quyết

Thông báo